In gesprek met Leonidas Zhupali, muziekdocent bij The Residents

Met een beetje mazzel kom je in je leven minstens één leraar tegen die je voor altijd bijblijft. Iemand die je ziet staan, iemand die je laat inzien waar je blij van wordt, die je weet op te tillen. Leonidas (of Leo, Ledion, Leon: ‘Kijk maar hoe je me noemt, in Nederland vinden mensen Leonidas grappig vanwege de chocolaatjes’) heeft extra geluk, want bij hem waren het twee leraren in zijn leven. De in Albanië geboren, op het Griekse eiland Corfu opgegroeide en in Den Haag neergestreken muziekdocent denkt nog vaak aan zijn inspiratiebronnen Spiros en Marina. Spiros wakkerde bij hem de liefde voor koperinstrumenten aan, Marina de liefde voor lezen.

Inspirerende docenten

Als migrant uit Albanië vond Leonidas het als kind op Corfu best lastig om zijn draai te vinden. Zijn ontmoeting met Spiros op tienjarige leeftijd was ‘echt een levensverandering’. Spiros was docent bij de muziekvereniging op Corfu. ‘Hij ging zo goed met alle kinderen om, door hem wilde iedereen muziek maken’, vertelt Leonidas. ‘Spiros had heel veel geduld en liet ons ook voelen dat je echt rustig de tijd moet nemen met een instrument. Ook gaf hij ons verantwoordelijkheid: al snel kregen we de sleutel van de vereniging en mochten we naar binnen wanneer we wilden. Fantastisch. En die trompet en trombone heb ik nooit meer losgelaten.’

Marina was zijn docent Grieks op school. ‘Ik was goed in de lessen maar ik wilde thuis nooit lezen. Totdat Marina het boek Sprookjes van 1001 nacht bij me aanprees. Zij wist het vonkje over te brengen, na twee dagen had ik het uit; ik wilde het echt voor haar lezen. Daarna gaf ze me Honderd jaar eenzaamheid van Marquez en toen was ik niet meer te houden. Inmiddels lees ik meer dan tachtig boeken per jaar.’ Wat maakte juf Marina zo bijzonder? ‘Haar passie én haar betrokkenheid bij alle leerlingen. Ze zág echt iedereen en ze voelde het meteen aan als er iets speelde. Dan nam ze in de pauze diegene even apart om te vragen wat er aan de hand was en hielp ze alleen al door de leerling te zien en door te luisteren.’

En nu geeft de 36-jarige Leonidas zelf muziekles bij The Residents, het educatieproject van het Residentie Orkest dat Fonds 1818 al jaren ondersteunt. Tijdens een repetitie zie je meteen hoe sterk hij zijn twee inspiratiebronnen in zich draagt. Met energie, geduld, aandacht en humor begeleidt hij de kinderen. Hij houdt het strak én hij is speels, met tussendoor lekker veel ruimte voor opmerkingen en korte gesprekjes. ‘Dríe extra nummers oefenen? Mijn buren gaan boos worden,’ grapt één van de meiden met een trompet. ‘Onze meester wilde ons vandaag echt dood hebben, we moesten een half uur voetballen in de keiharde regen,’ zegt een jongen. In één adem door zetten ze zich allemaal weer geconcentreerd aan het volgende stuk. Het aanstekelijke enthousiasme van de docent helpt hen daar duidelijk bij.  

We spraken Leonidas voorafgaand aan de repetitie over het project, zijn docentschap en vooral: over zijn bijzondere leerlingen.

Leonidas, kun je kort vertellen wat het project The Residents inhoudt?

‘Via The Residents krijgen kinderen uit Haagse achterstandswijken de kans om zich sociaal en emotioneel te ontwikkelen. Vier jaar lang leren ze op school een instrument spelen en werken ze samen met andere kinderen én met musici van het Residentie Orkest toe naar optredens. Kinderen die verder willen, kunnen meedoen aan het Stadsorkest The Residents, waar alle Haagse basisschoolleerlingen welkom zijn, ongeacht achtergrond of ervaring. En voor wie na de basisschool door wil, zijn er vier Academies. Ik begeleid de brass‑academy voor de koperblazers. Daarnaast heb je de strijkers-, houtblazers- en sinds dit jaar ook de slagwerkacademy.’

Hoe reageren de kinderen op jullie?

‘Dat is elke keer weer ontzettend leuk. We beginnen in groep 5, met kinderen van acht, negen jaar. De meeste kinderen hebben nog nooit muziek gemaakt. Je merkt meteen wat het met ze doet als ze voor het eerst een instrument vasthouden en samen iets proberen. Die combinatie van ontdekken en met elkaar in een groep staan, dat geeft echt iets bijzonders.

Sommige kinderen zijn heel verlegen als ze beginnen. Dan durven ze amper iets te spelen waar anderen bij zijn. En een paar jaar later staan ze ineens voor een volle zaal op te treden. Dat vind ik misschien wel het mooiste om te zien: dat kinderen groeien in zelfvertrouwen.’

Heb je daar een voorbeeld van?

‘Ja, toen één van de jongens in groep 5 begon was hij ontzettend stil en verlegen. Nu zit hij nog steeds niet vooraan met praten, maar zodra hij trompet speelt, neemt hij de leiding. Hij is één van de jongsten van de brass-academy, maar muzikaal echt een voorbeeld voor anderen geworden.

Of neem een iets oudere jongen uit de Academy. Hij had het best moeilijk op de middelbare school. Maar zodra hij met muziek bezig was, zag je hem opbloeien. Hij raakte in gesprek met trompettisten van het Residentie Orkest en toen zag je meteen dat vuur bij hem ontstaan en hem zien denken: dit wil ik ook! Nu speelt hij in andere orkesten en probeert hij bij ons altijd van alles te regelen. Dan vraagt hij bijvoorbeeld of we de repetitie niet kunnen verplaatsen naar een andere dag, zodat twee meiden kunnen blijven meedoen. Dat sociale vind ik prachtig.’

De kinderen hebben veel verschillende achtergronden. Wat brengt dat met zich mee?

‘Ontzettend veel mooie gesprekken. Ik herinner me bijvoorbeeld een groepje koperblazers dat samen een prijs won op het Prinses Christina Concours. Een meisje droeg een hoofddoek en een ander meisje vroeg haar waarom. Dan ontstaan er heel open gesprekken over verschillen, geloof en cultuur. Ik leer zelf ook veel van de kinderen. Soms maak ik de grap dat ik Nederlandse les van hen krijg.’

Het lijkt alsof het sociale aspect minstens zo belangrijk is als de muziek zelf.

‘Absoluut. Natuurlijk leren kinderen een instrument spelen, maar het gaat om veel meer. Kinderen voelen hier: ik besta, ik hoor erbij. Dat is zó belangrijk. Ik herinner me nog de muziekvereniging op Corfu waar ik zelf als kind op zat, met die superfijne docent Spiros. Als ik een repetitie had gemist, kwamen andere kinderen naar me toe: “Hé, zullen we samen oefenen?” Dat gevoel van naar elkaar omkijken probeer ik nu ook te creëren. 

Bij ons wijzen kinderen elkaar niet af als iemand een fout maakt. Niemand zegt: jij doet het verkeerd. We benaderen alles als groep. Als iemand moeite heeft met noten lezen of zenuwachtig is, helpen anderen mee. Een meisje moedigde laatst een Oekraïense jongen aan vlak voor een spannend optreden: “Je kan het.” Daar zit echt de kracht van dit project.’

Jullie werken in de Academies veel met middelbare scholieren: een bijzondere leeftijdsfase.

‘Ja, de puberteit is echt een ingewikkelde fase. Ineens krijgen kinderen veel schoolwerk, ze zoeken naar wie ze zijn, emoties zitten hoger. Daarom probeer ik me ook echt te verdiepen in het puberbrein. Soms maken jongeren opmerkingen die harder binnenkomen dan ze bedoelen. Dan is het belangrijk om goed te kijken: is iemand boos, onzeker, grappig aan het doen? En wanneer bespreek je iets in de groep, of juist apart? We praten veel over omgangsvormen, over taal, over respect. Kortom: over de sfeer die we samen willen creëren.’

Wat hoop je dat de kinderen en jongeren meenemen van The Residents?

‘Dat ze onthouden dat ze onderdeel waren van iets moois. Dat ze vrienden maakten, zichzelf durfden te laten zien. De muzikale ontwikkeling is natuurlijk ook heel mooi om te zien. Soms hoor ik kinderen spelen en denk ik: als jij doorgaat, word je tien keer beter dan ik. Maar uiteindelijk gaat het daar niet om. Het gaat erom dat een kind hier zelfvertrouwen krijgt, en leert omkijken naar anderen.’ 

Ga voor meer informatie over en leuke video’s van The Residents én de concertagenda naar de site van het Residentie Orkest.